Waarom begon de Eerste Wereldoorlog?

Europa in 1914: een kruitvat

Aan het begin van de twintigste eeuw was Europa verdeeld in twee blokken. Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië vormden de Driebond. Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië waren met elkaar verbonden in de Triple Entente. Die afspraken moesten oorlog voorkomen, maar zorgden er ook voor dat een conflict tussen twee landen al snel andere landen meesleepte.

Daarnaast speelden nog meer spanningen:

• Militarisme: de grote landen bouwden hun legers en vloten in hoog tempo uit. Groot-Brittannië en Duitsland voerden een wedloop om de grootste oorlogsvloot.
• Imperialisme: de grootmachten concurreerden om koloniën en invloed in Afrika en Azië.
• Nationalisme: volken wilden een eigen staat, zoals de Serviërs en andere Slavische volken in het Oostenrijkse rijk. Op de Balkan waren in 1912 en 1913 al twee oorlogen uitgevochten.

De moord in Sarajevo

Op 28 juni 1914 bezocht aartshertog Franz Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, Sarajevo in Bosnië. Oostenrijk had Bosnië in 1908 ingelijfd, tot woede van Servische nationalisten. Een groep jonge samenzweerders, gesteund door een geheime Servische organisatie, wachtte hem op. Na een mislukte bomaanslag ‘s ochtends sloeg de auto van de aartshertog per ongeluk een verkeerde straat in, precies waar de 19-jarige Gavrilo Princip stond. Hij schoot Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie dood.

Van moord naar wereldoorlog

Oostenrijk-Hongarije zag de kans om met Servië af te rekenen en kreeg daarvoor de steun van Duitsland. Op 23 juli stelde Wenen een ultimatum dat Servië nauwelijks kon accepteren. Op 28 juli volgde de oorlogsverklaring.

Daarna gingen de dominostenen om. Rusland, beschermer van de Slavische volken, mobiliseerde. Duitsland verklaarde Rusland en Frankrijk de oorlog. Het Duitse oorlogsplan, het Schlieffenplan, ging uit van een snelle overwinning op Frankrijk via een omtrekkende beweging door het neutrale België. Toen Duitse troepen op 4 augustus België binnenvielen, verklaarde Groot-Brittannië Duitsland de oorlog. In een week tijd was een conflict op de Balkan een Europese oorlog geworden.

En Nederland?

Nederland bleef neutraal. Het leger werd op 31 juli 1914 gemobiliseerd en bleef vier jaar paraat langs de grenzen. Na de val van Antwerpen in oktober 1914 vluchtten naar schatting een miljoen Belgen naar Nederland; de meesten keerden snel terug, maar ongeveer 100.000 bleven tot het einde van de oorlog. Door de Britse zeeblokkade en de Duitse duikbootoorlog werden voedsel en grondstoffen schaars en ging het eten op de bon.

De oorlog die volgde, met het loopgravenfront in België en Frankrijk en slagen als Verdun, zou ruim vier jaar duren en eindigde met de wapenstilstand van 11 november 1918.