De Hongerwinter
De Hongerwinter was de hongersnood in het westen van Nederland in de winter van 1944 op 1945. Door een spoorwegstaking, een Duitse blokkade van voedseltransport, een strenge winter en de oorlogsschade raakte het voedsel in de grote steden op. Naar schatting stierven circa 20.000 mensen aan de gevolgen. Pas met de voedseldroppings eind april 1945 en de bevrijding kwam er verlichting.
Tijdlijn
- 17 september 1944Spoorwegstaking op verzoek van de regering in Londen, tijdens Operatie Market Garden.
- Eind september 1944De Duitse bezetter verbiedt als vergelding voedseltransport naar het westen.
- November 1944Het verbod wordt deels opgeheven, maar het water in de vaarten bevriest al snel.
- December 1944 tot februari 1945Strenge winter. Hongertochten naar het platteland, mensen eten bloembollen en suikerbieten.
- Januari 1945De eerste Zweedse hulpzendingen met meel komen aan.
- 29 april 1945Begin van de voedseldroppings boven West-Nederland.
- 5 mei 1945Bevrijding. De voedselvoorziening komt langzaam op gang.
Hoe ontstond de Hongerwinter?
In september 1944 leek de bevrijding nabij. Het zuiden van Nederland werd bevrijd, maar Operatie Market Garden liep vast bij Arnhem. Het westen en noorden van het land bleven bezet.
Tijdens Market Garden riep de Nederlandse regering in Londen de spoorwegmedewerkers op om te staken, om Duitse troepentransporten te hinderen. Ruim 30.000 spoorwegmensen gaven gehoor aan de oproep. De Duitse bezetter reageerde met een verbod op voedseltransport naar het westen. Toen dat verbod in november deels werd opgeheven, viel al vroeg een strenge winter in. De vaarten en rivieren, waarover veel voedsel werd vervoerd, bevroren. Ook was er nauwelijks steenkool voor gas en elektriciteit.
Leven met honger
In de grote steden in het westen, zoals Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Leiden, liepen de rantsoenen snel terug. In het voorjaar van 1945 kreeg een volwassene via de bon soms nog maar 400 tot 500 kilocalorie per dag, terwijl er ruim 2.000 nodig zijn.
Mensen gingen massaal op hongertocht. Met fietsen zonder banden, handkarren en kinderwagens trokken ze naar het platteland van Noord-Holland, Friesland, Groningen en de Achterhoek om eten te ruilen tegen sieraden, linnengoed of andere bezittingen. Voor brandstof werden bomen gekapt, houten bielzen uit de tramlijnen gesloopt en verlaten huizen leeggehaald. Op het menu kwamen suikerbieten en tulpenbollen.
Naar schatting circa 20.000 mensen overleefden de Hongerwinter niet. Ouderen en zieken waren het kwetsbaarst. Gemeenten en kerken richtten centrale keukens in en duizenden kinderen werden naar boerengezinnen in het noorden en oosten gestuurd.
Hulp en bevrijding
Begin 1945 kwamen de eerste hulpzendingen uit Zweden aan, met meel waarvan het bekende Zweedse wittebrood werd gebakken. In april 1945 kwamen de geallieerden en de Duitse bezetter overeen dat er voedsel boven West-Nederland mocht worden afgeworpen. Van 29 april tot 8 mei wierpen Britse en Amerikaanse bommenwerpers in de operaties Manna en Chowhound duizenden tonnen voedsel af boven onder meer Valkenburg, Ypenburg, Schiphol en Terbregge. Daarna volgde de bevrijding op 5 mei 1945.
Gevolgen op de lange termijn
De Hongerwinter werd ook wetenschappelijk belangrijk. Onderzoek naar mensen die tijdens de Hongerwinter in de baarmoeder zaten, liet zien dat ondervoeding van de moeder effect kan hebben op de gezondheid van kinderen tot op hoge leeftijd.
Veelgestelde vragen
Wat was de oorzaak van de Hongerwinter?
Een combinatie van factoren: de spoorwegstaking van september 1944, de Duitse blokkade van voedseltransport als vergelding, een vroege en strenge winter waardoor vaarwegen bevroren, gebrek aan brandstof en de oorlogsschade aan vervoer en landbouw.
Wat aten mensen in de Hongerwinter?
Naast de schaarse rantsoenen aten mensen suikerbieten, tulpenbollen, aardappelschillen en alles wat ze op hongertochten op het platteland konden ruilen of kopen.
Hoeveel mensen stierven in de Hongerwinter?
Naar schatting circa 20.000 mensen, vooral ouderen en mensen in de grote steden.
Bronnen
Laatst bijgewerkt: 10 november 2026