Operatie Barbarossa
Operatie Barbarossa was de Duitse inval in de Sovjet-Unie, die begon op 22 juni 1941. Met ruim drie miljoen Duitse soldaten en hun bondgenoten was het de grootste militaire aanval uit de geschiedenis. De Duitsers rukten honderden kilometers op, maar liepen in december 1941 vast voor Moskou. Daarmee mislukte Hitlers plan om de Sovjet-Unie in één veldtocht te verslaan.
Tijdlijn
- 23 augustus 1939Duitsland en de Sovjet-Unie sluiten het Molotov-Ribbentroppact.
- 18 december 1940Hitler geeft de geheime opdracht om de aanval op de Sovjet-Unie voor te bereiden.
- 22 juni 1941De aanval begint zonder oorlogsverklaring.
- September 1941Kiev valt. Leningrad wordt ingesloten; het beleg zal bijna 900 dagen duren.
- Oktober 1941Begin van de opmars naar Moskou. Herfstregens veranderen de wegen in modder.
- 5 december 1941Het Sovjetleger begint bij strenge vorst een tegenoffensief voor Moskou.
Van bondgenoot tot vijand
In augustus 1939 sloten nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie tot verbazing van de wereld een niet-aanvalsverdrag: het Molotov-Ribbentroppact. In een geheim protocol verdeelden ze Oost-Europa. Een week later viel Duitsland Polen binnen, gevolgd door de Sovjet-Unie vanuit het oosten.
Voor Hitler was het pact tijdelijk. Hij had altijd gezegd dat Duitsland in het oosten ‘Lebensraum’ moest veroveren. Nadat Frankrijk in 1940 was verslagen en Groot-Brittannië niet tot vrede te dwingen bleek, besloot hij de Sovjet-Unie aan te vallen. Hij verwachtte dat het Rode Leger, verzwakt door Stalins zuiveringen van de legerleiding, binnen enkele maanden zou instorten.
De aanval
In de vroege ochtend van 22 juni 1941 begon de aanval over een front van de Oostzee tot de Zwarte Zee. Stalin had talloze waarschuwingen genegeerd en het Rode Leger werd volledig verrast. In de eerste dagen werden duizenden Sovjetvliegtuigen op de grond vernietigd.
Drie Duitse legergroepen trokken op:
- Legergroep Noord naar Leningrad, dat in september werd ingesloten.
- Legergroep Midden naar Moskou, via Minsk en Smolensk.
- Legergroep Zuid naar Oekraïne, waar in september bij Kiev honderdduizenden Sovjetsoldaten werden gevangengenomen.
Achter het front begonnen speciale moordeenheden, de Einsatzgruppen, met massamoorden op Joden en anderen. Bij Babi Jar, vlak bij Kiev, werden eind september 1941 in twee dagen meer dan 33.000 Joden vermoord.
Vastgelopen voor Moskou
In oktober zette Duitsland de aanval op Moskou in. De herfstregens maakten van de onverharde wegen modderpoelen. Daarna kwam een strenge winter, waarop het Duitse leger niet was voorbereid. Begin december stonden Duitse eenheden op enkele tientallen kilometers van het Kremlin, uitgeput en bevroren.
Op 5 december 1941 sloeg het Rode Leger terug met verse troepen, deels overgebracht uit Siberië. De Duitsers werden tientallen tot honderden kilometers teruggedrongen. Twee dagen later viel Japan Pearl Harbor aan en op 11 december verklaarde Hitler ook nog de Verenigde Staten de oorlog.
Betekenis
Barbarossa mislukte in zijn doel: de Sovjet-Unie in één veldtocht verslaan. Duitsland raakte verwikkeld in een uitputtingsoorlog aan het Oostfront, waar de meeste Duitse soldaten van de hele oorlog zouden sneuvelen. De volgende grote poging, in 1942, eindigde in de ramp van Stalingrad.
Veelgestelde vragen
Waarom heette de aanval Operatie Barbarossa?
De naam verwijst naar de middeleeuwse Duitse keizer Frederik I, bijgenaamd Barbarossa, 'roodbaard'.
Waarom viel Hitler de Sovjet-Unie aan?
Hitler wilde 'Lebensraum' voor Duitsland in het oosten, de grondstoffen en landbouwgrond van de Sovjet-Unie veroveren en het communisme vernietigen. De oorlog in het oosten was vanaf het begin ook een vernietigingsoorlog tegen Joden, Slaven en communisten.
Waarom mislukte Operatie Barbarossa?
De Duitsers onderschatten de omvang en reserves van het Sovjetleger, de afstanden, de modder en de winter. Hun bevoorrading kon de snelle opmars niet bijhouden.
Bronnen
Laatst bijgewerkt: 10 november 2026